Zaimki osób LGBTQ+ – czym są i jak ich poprawnie używać?
Temat zaimków coraz częściej pojawia się w mediach, internecie i codziennej komunikacji. Dla części osób jest czymś całkowicie naturalnym, dla innych pozostaje nowym zagadnieniem budzącym pytania.
Co właściwie oznacza, gdy ktoś mówi, że używa zaimków „ona/jej”, „on/jego” albo innych form? Czy zaimki mają związek z orientacją seksualną? Jak zwracać się do osoby niebinarnej i co zrobić, jeśli przypadkiem użyjemy niewłaściwej formy?
W tym poradniku wyjaśniamy podstawy prostym językiem — bez zakładania, że trzeba wcześniej znać terminologię związaną ze społecznością LGBTQ+.
Czym są zaimki?
Zaimki są częścią języka i mogą zastępować między innymi rzeczowniki, wskazywać osoby, przedmioty czy cechy.
Używamy ich każdego dnia, często nawet o tym nie myśląc.
W rozmowach o tożsamości płciowej najczęściej chodzi o formy używane podczas mówienia o danej osobie, na przykład:
ona / jej
on / jego
oni / ich
Przykładowo:
„Ona napisała wiadomość.”
„On odebrał przesyłkę.”
„Oni przyjdą później.”
W praktyce temat jest jednak nieco szerszy, ponieważ język polski silnie zaznacza rodzaj gramatyczny również w czasownikach i przymiotnikach.
Mówimy przecież nie tylko „on” lub „ona”, ale również:
„zrobił” / „zrobiła”,
„był” / „była”,
„gotowy” / „gotowa”.
Dlatego informacja o preferowanych formach językowych może dotyczyć czegoś więcej niż samego zaimka.
Zaimki a LGBTQ+ – skąd ten temat?
Zaimki często pojawiają się w rozmowach dotyczących społeczności LGBTQ+, ponieważ dla części osób sposób, w jaki inni się do nich zwracają, wiąże się z ich tożsamością płciową.
Dotyczy to między innymi części:
- osób transpłciowych,
- osób niebinarnych,
- osób queer.
Nie oznacza to jednak, że tylko osoby LGBTQ+ „mają zaimki”.
Zaimków używamy wszyscy.
Różnica polega na tym, że niektóre osoby świadomie informują innych, jakich zaimków i form językowych używają.
Czy zaimki oznaczają orientację seksualną?
Nie. Zaimki, orientacja seksualna i tożsamość płciowa to różne pojęcia.
Orientacja seksualna
Opisuje, do kogo dana osoba może odczuwać pociąg seksualny i/lub romantyczny.
Przykładami są:
heteroseksualność,
homoseksualność,
biseksualność,
panseksualność,
aseksualność.
Więcej na ten temat wyjaśniamy w poradniku:
👉 Orientacje seksualne – czym są i jakie są ich rodzaje?
Tożsamość płciowa
Dotyczy tego, jak dana osoba doświadcza i określa własną płeć.
Osoba może określać się między innymi jako kobieta, mężczyzna, osoba niebinarna lub używać innego określenia opisującego jej doświadczenie.
Zaimki i formy językowe
Dotyczą natomiast sposobu, w jaki mówimy o danej osobie.
Nie można więc określić czyjejś orientacji seksualnej wyłącznie na podstawie używanych przez nią zaimków.
Gej może używać „on/jego”, lesbijka „ona/jej”, a osoby biseksualne mogą używać różnych form — dokładnie tak samo jak osoby o innych orientacjach.
Jakich zaimków mogą używać osoby LGBTQ+?
Nie istnieje jeden zestaw „zaimków LGBTQ+”.
Osoby należące do społeczności mogą korzystać z takich samych form językowych jak wszyscy inni.
Ona / jej
Formy żeńskie są używane przez wiele kobiet, zarówno cis-, jak i transpłciowych, a także przez niektóre osoby o innych tożsamościach.
Przykład:
„Ona napisała wiadomość.”
„Wczoraj była na spotkaniu.”
On / jego
Formy męskie są używane przez wielu mężczyzn, zarówno cis-, jak i transpłciowych, a także przez niektóre osoby o innych tożsamościach.
Przykład:
„On odebrał zamówienie.”
„Wczoraj był na spotkaniu.”
Oni / ich
Niektóre osoby niebinarne używają form liczby mnogiej jako jednego ze sposobów unikania tradycyjnego przypisania do rodzaju żeńskiego lub męskiego.
Warto jednak pamiętać, że nie każda osoba niebinarna używa „oni/ich”.
Osoby niebinarne mogą korzystać z bardzo różnych form.
Jak zwracać się do osoby niebinarnej?
Nie istnieje jedna forma właściwa dla wszystkich osób niebinarnych.
Jedna osoba może używać form żeńskich, druga męskich, kolejna neutralnych, a jeszcze inna może akceptować kilka wariantów.
Dlatego nie warto próbować odgadywać właściwych form wyłącznie na podstawie wyglądu.
Najprostszym rozwiązaniem jest używanie form wskazanych przez konkretną osobę.
Jeżeli ich nie znamy i jest to istotne dla rozmowy, możemy po prostu zapytać:
„Jak mam się do Ciebie zwracać?”
albo:
„Jakich form używasz?”
To często łatwiejsze niż próba zgadywania.
Czy w języku polskim istnieją zaimki neutralne płciowo?
Tutaj sprawa jest bardziej skomplikowana niż w języku angielskim.
Angielskie they/them jest szeroko stosowane również w odniesieniu do pojedynczej osoby.
Polszczyzna jest językiem znacznie silniej zaznaczającym rodzaj gramatyczny. Informacja o płci może pojawiać się nie tylko w zaimkach, ale również w czasownikach, przymiotnikach i innych elementach zdania.
W polszczyźnie funkcjonują różne propozycje neutralnych form językowych i są one używane przez część osób. Nie istnieje jednak jeden neutralny system stosowany przez wszystkich.
Dlatego zamiast próbować zapamiętać jedną „poprawną listę”, najlepiej respektować formy używane przez konkretną osobę.
Czy można używać imienia zamiast zaimka?
Tak, w wielu sytuacjach jest to najprostsze rozwiązanie.
Jeżeli nie wiemy, jakich form używa dana osoba, możemy skonstruować zdanie w sposób, który nie wymaga określania rodzaju.
Zamiast próbować zgadywać, można powiedzieć na przykład:
„Alex napisał do mnie” — jeśli znamy właściwą formę,
albo po prostu przebudować wypowiedź:
„Dostałem wiadomość od Alex.”
Język daje wiele możliwości i nie każda rozmowa wymaga natychmiastowego ustalenia zaimków.
Czy trzeba pytać każdą osobę o zaimki?
Nie.
W wielu codziennych sytuacjach taka informacja w ogóle nie jest potrzebna.
Możemy użyć imienia, poczekać, aż sposób zwracania się pojawi się naturalnie w rozmowie albo zapytać wtedy, gdy rzeczywiście jest to potrzebne.
W mediach społecznościowych, środowiskach międzynarodowych czy niektórych miejscach pracy można również spotkać osoby podające zaimki obok swojego imienia, na przykład:
Anna — ona/jej
Marek — on/jego
Podanie zaimków może ułatwiać komunikację, ale nie oznacza to, że każdy musi je publicznie deklarować.
Co zrobić, jeśli użyję niewłaściwego zaimka?
Pomyłki mogą się zdarzyć, szczególnie gdy dopiero poznajemy daną osobę albo przyzwyczajamy się do nowych form.
Najczęściej najlepszą reakcją jest:
krótko się poprawić i kontynuować rozmowę.
Na przykład:
„Powiedział… przepraszam, powiedziała, że przyjdzie później.”
Nie ma potrzeby przerywania całej rozmowy długimi przeprosinami.
Jeżeli znamy formy używane przez daną osobę, warto po prostu starać się ich używać.
Dlaczego poprawne zaimki mogą być ważne?
Dla wielu osób właściwe używanie imienia i form językowych jest zwyczajnym elementem komunikacji.
Podobnie jak staramy się prawidłowo wymawiać czyjeś imię lub nazwisko, możemy również używać form, którymi dana osoba opisuje siebie.
Dla części osób transpłciowych i niebinarnych może mieć to dodatkowe znaczenie, ponieważ sposób zwracania się do nich wiąże się z uznaniem ich tożsamości.
Nie trzeba jednak znać całej terminologii dotyczącej płci i języka inkluzywnego, żeby poradzić sobie w codziennej rozmowie.
Najczęściej wystarczy zapamiętać formę używaną przez konkretną osobę.
Czy używanie zaimków jest obowiązkowe?
Każdy z nas używa zaimków jako części języka, ale nie ma obowiązku publicznego podawania swoich zaimków.
Nie każdy chce umieszczać je w profilu społecznościowym, podpisie e-mail czy obok imienia.
Dla części osób jest to wygodny sposób ułatwienia komunikacji. Dla innych taka informacja jest niepotrzebna albo prywatna.
Warto więc odróżnić dwie rzeczy:
używanie zaimków w języku — robimy to wszyscy,
od
publicznego deklarowania swoich zaimków — jest indywidualną decyzją.
Zaimki w języku polskim a angielskim
Duża część dyskusji o zaimkach dociera do Polski z krajów anglojęzycznych. Nie wszystkie rozwiązania można jednak przenieść bezpośrednio do polszczyzny.
W języku angielskim wiele zdań jest neutralnych pod względem rodzaju.
W języku polskim rodzaj gramatyczny pojawia się znacznie częściej.
Dlatego angielskie:
„They went to the cinema”
nie ma jednego oczywistego odpowiednika pozwalającego zachować dokładnie tę samą konstrukcję i neutralność w każdej sytuacji po polsku.
Z tego powodu polska dyskusja dotyczy nie tylko samych zaimków, ale szerzej neutralnych form językowych.
Najczęściej zadawane pytania – FAQ
Co oznaczają zaimki osób LGBTQ+?
Nie istnieją osobne „zaimki LGBTQ+”. Zaimków używa każdy. W tym kontekście chodzi najczęściej o informację, jakich zaimków i form językowych używa konkretna osoba.
Czy zaimki i orientacja seksualna to to samo?
Nie. Orientacja seksualna dotyczy tego, do kogo dana osoba może odczuwać pociąg. Zaimki dotyczą sposobu mówienia o danej osobie.
Jakich zaimków używają osoby niebinarne?
Nie ma jednego zestawu. Niektóre osoby niebinarne używają form neutralnych lub liczby mnogiej, inne form żeńskich lub męskich, a jeszcze inne kilku różnych form.
Czy osoba heteroseksualna też może podawać swoje zaimki?
Tak. Zaimki nie określają orientacji seksualnej. Osoba heteroseksualna może podawać swoje zaimki dokładnie tak samo jak osoba homoseksualna, biseksualna czy aseksualna.
Jak zapytać kogoś o zaimki?
Można po prostu zapytać: „Jak mam się do Ciebie zwracać?” lub „Jakich form używasz?”
Co zrobić, jeśli pomylę czyjeś zaimki?
Najczęściej wystarczy krótko się poprawić i kontynuować rozmowę. Nie trzeba robić z przypadkowej pomyłki głównego tematu rozmowy.
Czy trzeba podawać swoje zaimki?
Nie. Publiczne podawanie swoich zaimków jest indywidualną decyzją.
Czy „oni/ich” jest jedyną formą dla osoby niebinarnej?
Nie. Osoby niebinarne mogą używać różnych form językowych. Nie należy zakładać właściwych zaimków wyłącznie na podstawie tego, że ktoś określa się jako osoba niebinarna.
Źródła i dalsza lektura
Przy tematach dotyczących tożsamości płciowej i języka warto korzystać zarówno ze źródeł dotyczących różnorodności płciowej, jak i materiałów opisujących specyfikę języka polskiego.
Przydatne są między innymi:
Rada Języka Polskiego — informacje dotyczące systemu języka polskiego i zmian zachodzących w polszczyźnie,
Słownik Języka Polskiego PWN — definicje i informacje dotyczące zaimków oraz rodzaju gramatycznego,
WHO (World Health Organization) — materiały dotyczące różnorodności płciowej i pojęć związanych z tożsamością,
APA (American Psychological Association) — materiały dotyczące tożsamości płciowej i komunikacji odnoszącej się do osób transpłciowych i niebinarnych.
W przypadku nowych i neutralnych form polskich warto pamiętać, że język nadal się rozwija i nie wszystkie proponowane rozwiązania mają taki sam stopień rozpowszechnienia.
Podsumowanie
Zaimki osób LGBTQ+ nie są odrębnym językiem ani zestawem zasad przeznaczonych wyłącznie dla jednej społeczności.
Zaimków używamy wszyscy.
Temat staje się istotny wtedy, gdy sposób zwracania się do danej osoby nie jest oczywisty albo gdy ktoś informuje, jakich form językowych używa.
Nie trzeba znać wszystkich istniejących określeń ani neutralnych konstrukcji językowych.
W praktyce najczęściej wystarczą trzy rzeczy:
nie zakładać wszystkiego na podstawie wyglądu, w razie potrzeby zapytać, a po pomyłce po prostu się poprawić.
To bardziej kwestia zwykłej komunikacji między ludźmi niż nauki zupełnie nowego języka.
